KIA TĪMATA TĀTOU
1.0 HE MATAPAE MAI I NGĀ WĀ O MUA
Anei tētahi mahi whakahāngai i ngā whakaaro o āu ākonga ki ngā
wā e tū mai nei. E rua ngā wāhanga o tēnei mahi tīmata. Whakamahia
tētahi wāhanga, whakamahia rānei ngā wāhanga e rua. Māu e kōwhiri.
He matapae mai i ngā wā o mua
Ko te mea anake e mōhiotia ana mō te wāhi ki ngā wā e tū mai nei
ko tēnei, kāore e mōhiotia! Tino hē ētahi o ngā matapae (tae atu
ki ā ngā pūkenga mōhio) e pā ana ki ngā mea tērā pea ka puta mai
ā ngā wā e tū mai nei. Ka kitea tēnei i roto i ngā tauira o te
mahi ka whai ake. Kotahi o ngā matapae e whai ake kīhai i hē,
engari i āta tutuki.
Whakawehea tō akomanga ki ngā rōpū e whā. Hoatu tētahi o ngā
pouaka me te tapanga Tāpaea he matapae i runga, ki ia rōpū. (Whakaahuatia
te tāruatanga matua, ka tapahi ai kia whā ngā wāhanga.) Mutu ana
i ia rōpū āna matapae, hoatu ki a rātou ngā matapae e whai ake
nei mai i ngā wā o mua.
Anei tā rātou i kī ai*
“E kore rawa e taea te rere mā te waka rererangi, he nui ake tōna
taumaha i tō te hau”
Nā te Ariki Kelvin, te Tumuaki o te Manatōpū Ariki Tapairu o Ingarangi,
he kaipāngarau, he kaiahupūngao rongonui, 1895†
“Ki a au nei, e rima noa ngā rorohiko ka hiahiatia e te ao katoa”
Nā Thomas J Watson, te heamana o IBM, 1943†
“Kāore tā rātou puoro i te pai ki a mātou. Ka ngaro haere ngā
rōpū whakatangi kitā”
Nā tētahi kaiwhakahaere o te Decca Recording Company i muri i
tāna parenga i ngā Beatles i te tau 1962†
“Kei tua i te awe kāpara, he tangata kē māna e noho
te ao nei, he mā.”
Nā tētahi ariki, kāore anō kia āta whakaaehia nā wai, tēnei matapae
i kī i mua i te taenga mai o te kaipuke tuatahi nō te Pākehā ki
Aotearoa nei‡
Matapakia ki ngā ākonga te uara o tēnei mea, te matapaetanga.
He māmā atu te whakaahua i ngā āhuatanga hurihuri i runga i te
titiro whakamuri ki aua āhuatanga, tēnā i te tāpae matapae mō
ngā āhuatanga ka tūpono pā ā ngā wā e tū mai nei. Ka tika ngā
matapae i ētahi wā, i ētahi atu wā ka hē. E hiahiatia ana he tikanga
tōtika ake hei ārahi i ngā matapae mō ngā wā kei te tū mai.
*Ngā Pū o ngā matapae:
†. Nā C. Cerf mc V. Navasky i te pukapuka “The Experts Speak”,
New York Pantheon Books 1984
‡. Ngā Pēpeha a ngā Tipuna, Hirini Moko Mead and Neil Groves,
Victoria University Press 2001
TĀPAEA HE MATAPAE
Ko te 1895 te tau, ā, ko te Ariki Kelvin koe, te Tumuaki
o te Manatōpū Ariki Tapairu (he manatōpū o ngā kaimātai pūtaiao
tino mātau). He kaipāngarau, he kaiahupūngao rongonui koe. He
aha tō matapae e pā ana ki te āhei o ngā waka rererangi ki te
rere?
Te tīwhiri 1
I rere tuatahi ngā tāngata mā runga i te poihau (he iti iho te
taumaha i tō te hau) i te tau 1783.
Te tīwhiri 2
I te tau 1903 i rere te waka rererangi tuatahi (he pūrere kopakopa
he nui ake te taumaha i tō te hau) mō te 40 mita.
TĀPAEA HE MATAPAE
Ko te 1943 te tau, ā, ko Thomas J Watson koe, te heamana
o IBM (Pūrere Pakihi ā-Taiao). He aha tō matapae mō te tipu haere
o te maha o ngā rorohiko
e hokona ana puta noa i te ao?
Te tīwhiri 1
I hangaia te rorohiko tuatahi ka taea e te tangata te whakahaere
mā te tuhituhi pūmanawa, e kīia ana ko
te ENIAC, i te tau 1945. Kī ana ētahi rūma e rua i taua rorohiko,
ā, he rite te nui o te hiko i pau ki tērā ka pau ki ētahi whare
tekau.
Te tīwhiri 2
I ngā tau waenganui o ngā tau 1990 neke atu i te 50 miriona rorohiko
e whakamahia ana puta noa i te ao.
TĀPAEA HE MATAPAE
Ko te 1962 te tau, ā, ko koe tētahi kaiwhakahaere o te
kamupene Decca Recording. Kātahi anō koe ka rongo i ngā Beatles
e waiata ana. Ko tō rātou tūmanako, ka whiwhi mahi rātou i raro
i te maru o tō kamupene. He aha tō matapae mō tō rātou angitu?
Te tīwhiri 1
I noho ko te rōpū Beatles tētahi o ngā tira puoro angitu rawa
atu o te rautau 20. He āhua 20 ā rātou waiata rongonui i te 1963
ki te 1969 o ngā tau.
Te tīwhiri 2
I hopukina ngā puoro a ngā Beatles e te kamupene E.M.I.
TĀPAEA HE MATAPAE
Ko te 1750 te tau, ā, ko koe taua ariki nāna i kōrero
taua matapae ‘Kei tua i te awe kāpara, he tangata kē māna e noho
te ao nei, he mā’. He aha pea ō matapae e pā ana ki te piki haere
o te taupori me te rerekē o ngā momo iwi e noho ana i Aotearoa
ā te paunga o te rautau 20?
Te tīwhiri 1
Tata ki te whā miriona te taupori o Aotearoa i te tau 2002. Kotahi
hauwhitu anake o taua taupori he Māori.
Te tīwhiri 2
Nō ngā tōpito o whā o te ao ngā manene e haere mai ana ki Aotearoa
noho ai. He nui rawa te kanorau matawaka o Aotearoa i te tau 2002.
2.0 HE MATAPAE O ĒNEI RĀ
I matapaehia katoatia ngā matapae o te wāhanga 1 e ngā tāngata
ko te tikanga he tino mātau rātou ki ngā pūtake o ā rātou matapae.
Māmā noa iho te whakaiti i a rātou i runga anō i ngā mōhiotanga
o muri mai. Ka āta kitea te uaua o te mōhio he aha kei mua i te
awe māpara, ina koa te mahi hangarau.
Arā tētahi tauira pai o ēnei rā, ko te raweke i ngā ira o ngā
huanga kai. Mai i ngā rautau o mua ki nāianei, kua whakapai haere
te tangata i ngā huanga kai mā te āta whakatipu i ngā kano he
mea whakawhiti. Ko tēnei te papa mō te raweke ira. I runga i ngā
tikanga whakatipu otaota kua roa e whāia ana, whakawhitihia ai
ngā ira mano tini. Engari i runga i ngā tikanga raweke ira (o
nāianei), kotahi anake, paku neke atu rānei, ngā ira ka whakawhitihia
– arā, ko ērā e āta hiahiatia ana. He nui ake tōna hāngai, ā,
ka āhei ngā kaiwhakatipu ki te whakawhanake i ngā huanga kai e
uru mai ai ngā āhuatanga pai, e parea atu ai ngā āhuatanga kino.
Kei te kaha taukumekumea mehemea he tino pai, he tino mōrearea
rānei te raweke i ngā ira o ngā huanga kai.
He Kōrero Whakahē
“He matawhawhati ngā putanga o te raweke ira, nō reira kāore tētahi
tangata e mōhio he aha ngā pānga o ngā kai he mea raweke ngā ira
ki te hauora tangata, ki te taiao rānei i te roanga ake o te wā.
Ina tukuna ngā tipu i hangaia ki te raweke ira ki roto i te
taiao e kore e taea te whakahoki anō, te whakawhāiti rānei ki
te wāhi kotahi. Ka taea e te hae o ngā huanga kai he mea raweke
ngā ira te whakawhiti ki ētahi atu huanga kai mēnā he uri tata,
ki ngā tipu kūwao hoki. Ākuni pea kei te tukuna e tātou he parakino
ora ki roto i te taiao, ā, tērā tonu pea he mōrearea atu aua parakino
ora i ngā parakino matū. Me te aha, ka noho i waenganui i a tātou
ngā hē me ngā putanga kino mō ake tonu atu.
Kāore he painga ki a tātou, te kiritaki, o ngā kai he mea raweke
ngā ira: kāore te hangarau e pīrangitia, e hiahiatia rānei. Kua
tae ki te wā me aukati ka tika.”*
*Te Pānui o Greenpeace, Kōanga 1999
He Kōrero Tautoko
“He mutunga kore ngā hua o te hangarau-koiora i ēnei rā, ā ngā
tau hoki e tū mai nei. Mā te hangarau-koiora tipu e taea ai te
whakatipu ngā tipu kai reka ake, hauora ake.
Mā ngā ‘āhuatanga kōkuhu’, ka āhei ngā tipu kai ki te mahi i
ngā mahi e nui ake ai te hauhakenga, e iti ake ai rānei te hiahia
ki ētahi atu wawaotanga pēnei i ngā patu ngārara matū, i ngā whakahaumako
rānei. Ko ngā huanga kai whai āhuatanga kōkuhu e whakaputaina
ana e mātou i ēnei rā, ko te rīwai, te kānga me ngā pīni hoia,
ā, he nui ake ngā hua e puta ana i ēnei nā te kaha atu o ēnei
tipu ki te ārai me te kaupēhi i ngā ngārara me te māheuheu. Kei
te whakatipu mātou i ngā rīwai e 40 ōrau te iti ake o ngā patu
ngārara matū e whakamahia ana i tērā ka taea i runga i ngā āhua
whakatipu kua roa e whāia ana.
Mā ngā āhuatanga kounga – ‘ngā āhuatanga puta’ rānei – e whakanuitia
ai te uara ki te kiritaki, mā te whakapai ake i te kounga o te
kai me ngā kaka e hangaia ana e te tipu.
Arā ētahi o ngā kai tērā pea ka puta ā mea ake nei, ko ngā rīwai
ka pupuri i te iti iho o te hinu ina paraitia, ko te kānga me
te pīni hoia he nui ake te pūmua o roto, ko ngā tōmato he reka
atu te tāwara me ngā rōpere e mau ana te reka tūturu.
He wā e taka ka noho ko te kano te taonga whakanao he iti rawa
atu te whakapau pūngao, kāore ōna kino ki te taiao, ka whakanao
i ērā hua e mahia ana i ēnei rā ki ngā rawa e kore e taea te whakahou.
Hei tauira, ka noho pea ko tētahi tipu kanohinu o te whānau kāpeti
te huarahi e tāpiria ai te peta wai kāroti ki te hinu ka hangaia
ki taua tipu hei whakamauru i te hohoretanga kai koia te pūtake
o te kāpōtanga pō.”*
*Te pae ipurangi o Monsanto www.monsanto.co.uk
Hei matapakinga
• Kei te whakapono koe ki ngā whakatūpatotanga?
Kei te whakapono koe ki ngā kī taurangi?
• Ki ō whakaaro, ko ēhea matapae tērā tonu pea ka tutuki ā ngā
wā e tū mai nei?
He aha ai?
|