AHUREA KI TUA
KIA TĪMATA TĀTOU


KIA TĪMATA TĀTOU

1.0 HE MATAPAE MAI I NGĀ WĀ O MUA

Anei tētahi mahi whakahāngai i ngā whakaaro o āu ākonga ki ngā wā e tū mai nei. E rua ngā wāhanga o tēnei mahi tīmata. Whakamahia tētahi wāhanga, whakamahia rānei ngā wāhanga e rua. Māu e kōwhiri.

He matapae mai i ngā wā o mua
Ko te mea anake e mōhiotia ana mō te wāhi ki ngā wā e tū mai nei ko tēnei, kāore e mōhiotia! Tino hē ētahi o ngā matapae (tae atu ki ā ngā pūkenga mōhio) e pā ana ki ngā mea tērā pea ka puta mai ā ngā wā e tū mai nei. Ka kitea tēnei i roto i ngā tauira o te mahi ka whai ake. Kotahi o ngā matapae e whai ake kīhai i hē, engari i āta tutuki.

Whakawehea tō akomanga ki ngā rōpū e whā. Hoatu tētahi o ngā pouaka me te tapanga Tāpaea he matapae i runga, ki ia rōpū. (Whakaahuatia te tāruatanga matua, ka tapahi ai kia whā ngā wāhanga.) Mutu ana i ia rōpū āna matapae, hoatu ki a rātou ngā matapae e whai ake nei mai i ngā wā o mua.

Anei tā rātou i kī ai*
“E kore rawa e taea te rere mā te waka rererangi, he nui ake tōna taumaha i tō te hau”
Nā te Ariki Kelvin, te Tumuaki o te Manatōpū Ariki Tapairu o Ingarangi, he kaipāngarau, he kaiahupūngao rongonui, 1895†

“Ki a au nei, e rima noa ngā rorohiko ka hiahiatia e te ao katoa”
Nā Thomas J Watson, te heamana o IBM, 1943†

“Kāore tā rātou puoro i te pai ki a mātou. Ka ngaro haere ngā rōpū whakatangi kitā”
Nā tētahi kaiwhakahaere o te Decca Recording Company i muri i tāna parenga i ngā Beatles i te tau 1962†

“Kei tua i te awe kāpara, he tangata kē māna e noho
te ao nei, he mā.”
Nā tētahi ariki, kāore anō kia āta whakaaehia nā wai, tēnei matapae i kī i mua i te taenga mai o te kaipuke tuatahi nō te Pākehā ki Aotearoa nei‡

Matapakia ki ngā ākonga te uara o tēnei mea, te matapaetanga. He māmā atu te whakaahua i ngā āhuatanga hurihuri i runga i te titiro whakamuri ki aua āhuatanga, tēnā i te tāpae matapae mō ngā āhuatanga ka tūpono pā ā ngā wā e tū mai nei. Ka tika ngā matapae i ētahi wā, i ētahi atu wā ka hē. E hiahiatia ana he tikanga tōtika ake hei ārahi i ngā matapae mō ngā wā kei te tū mai.

*Ngā Pū o ngā matapae:
†. Nā C. Cerf mc V. Navasky i te pukapuka “The Experts Speak”, New York Pantheon Books 1984
‡. Ngā Pēpeha a ngā Tipuna, Hirini Moko Mead and Neil Groves, Victoria University Press 2001

TĀPAEA HE MATAPAE

Ko te 1895 te tau, ā, ko te Ariki Kelvin koe, te Tumuaki o te Manatōpū Ariki Tapairu (he manatōpū o ngā kaimātai pūtaiao tino mātau). He kaipāngarau, he kaiahupūngao rongonui koe. He aha tō matapae e pā ana ki te āhei o ngā waka rererangi ki te rere?

Te tīwhiri 1
I rere tuatahi ngā tāngata mā runga i te poihau (he iti iho te taumaha i tō te hau) i te tau 1783.

Te tīwhiri 2
I te tau 1903 i rere te waka rererangi tuatahi (he pūrere kopakopa he nui ake te taumaha i tō te hau) mō te 40 mita.

TĀPAEA HE MATAPAE

Ko te 1943 te tau, ā, ko Thomas J Watson koe, te heamana o IBM (Pūrere Pakihi ā-Taiao). He aha tō matapae mō te tipu haere o te maha o ngā rorohiko
e hokona ana puta noa i te ao?

Te tīwhiri 1
I hangaia te rorohiko tuatahi ka taea e te tangata te whakahaere mā te tuhituhi pūmanawa, e kīia ana ko
te ENIAC, i te tau 1945. Kī ana ētahi rūma e rua i taua rorohiko, ā, he rite te nui o te hiko i pau ki tērā ka pau ki ētahi whare tekau.

Te tīwhiri 2
I ngā tau waenganui o ngā tau 1990 neke atu i te 50 miriona rorohiko e whakamahia ana puta noa i te ao.

TĀPAEA HE MATAPAE

Ko te 1962 te tau, ā, ko koe tētahi kaiwhakahaere o te kamupene Decca Recording. Kātahi anō koe ka rongo i ngā Beatles e waiata ana. Ko tō rātou tūmanako, ka whiwhi mahi rātou i raro i te maru o tō kamupene. He aha tō matapae mō tō rātou angitu?

Te tīwhiri 1
I noho ko te rōpū Beatles tētahi o ngā tira puoro angitu rawa atu o te rautau 20. He āhua 20 ā rātou waiata rongonui i te 1963 ki te 1969 o ngā tau.

Te tīwhiri 2
I hopukina ngā puoro a ngā Beatles e te kamupene E.M.I.

TĀPAEA HE MATAPAE

Ko te 1750 te tau, ā, ko koe taua ariki nāna i kōrero taua matapae ‘Kei tua i te awe kāpara, he tangata kē māna e noho te ao nei, he mā’. He aha pea ō matapae e pā ana ki te piki haere o te taupori me te rerekē o ngā momo iwi e noho ana i Aotearoa ā te paunga o te rautau 20?

Te tīwhiri 1
Tata ki te whā miriona te taupori o Aotearoa i te tau 2002. Kotahi hauwhitu anake o taua taupori he Māori.

Te tīwhiri 2
Nō ngā tōpito o whā o te ao ngā manene e haere mai ana ki Aotearoa noho ai. He nui rawa te kanorau matawaka o Aotearoa i te tau 2002.

2.0 HE MATAPAE O ĒNEI RĀ

I matapaehia katoatia ngā matapae o te wāhanga 1 e ngā tāngata ko te tikanga he tino mātau rātou ki ngā pūtake o ā rātou matapae. Māmā noa iho te whakaiti i a rātou i runga anō i ngā mōhiotanga o muri mai. Ka āta kitea te uaua o te mōhio he aha kei mua i te awe māpara, ina koa te mahi hangarau.

Arā tētahi tauira pai o ēnei rā, ko te raweke i ngā ira o ngā huanga kai. Mai i ngā rautau o mua ki nāianei, kua whakapai haere te tangata i ngā huanga kai mā te āta whakatipu i ngā kano he mea whakawhiti. Ko tēnei te papa mō te raweke ira. I runga i ngā tikanga whakatipu otaota kua roa e whāia ana, whakawhitihia ai ngā ira mano tini. Engari i runga i ngā tikanga raweke ira (o nāianei), kotahi anake, paku neke atu rānei, ngā ira ka whakawhitihia – arā, ko ērā e āta hiahiatia ana. He nui ake tōna hāngai, ā, ka āhei ngā kaiwhakatipu ki te whakawhanake i ngā huanga kai e uru mai ai ngā āhuatanga pai, e parea atu ai ngā āhuatanga kino.

Kei te kaha taukumekumea mehemea he tino pai, he tino mōrearea rānei te raweke i ngā ira o ngā huanga kai.

He Kōrero Whakahē
“He matawhawhati ngā putanga o te raweke ira, nō reira kāore tētahi tangata e mōhio he aha ngā pānga o ngā kai he mea raweke ngā ira ki te hauora tangata, ki te taiao rānei i te roanga ake o te wā.

Ina tukuna ngā tipu i hangaia ki te raweke ira ki roto i te taiao e kore e taea te whakahoki anō, te whakawhāiti rānei ki te wāhi kotahi. Ka taea e te hae o ngā huanga kai he mea raweke ngā ira te whakawhiti ki ētahi atu huanga kai mēnā he uri tata, ki ngā tipu kūwao hoki. Ākuni pea kei te tukuna e tātou he parakino ora ki roto i te taiao, ā, tērā tonu pea he mōrearea atu aua parakino ora i ngā parakino matū. Me te aha, ka noho i waenganui i a tātou ngā hē me ngā putanga kino mō ake tonu atu.

Kāore he painga ki a tātou, te kiritaki, o ngā kai he mea raweke ngā ira: kāore te hangarau e pīrangitia, e hiahiatia rānei. Kua tae ki te wā me aukati ka tika.”*

*Te Pānui o Greenpeace, Kōanga 1999

He Kōrero Tautoko
“He mutunga kore ngā hua o te hangarau-koiora i ēnei rā, ā ngā tau hoki e tū mai nei. Mā te hangarau-koiora tipu e taea ai te whakatipu ngā tipu kai reka ake, hauora ake.

Mā ngā ‘āhuatanga kōkuhu’, ka āhei ngā tipu kai ki te mahi i ngā mahi e nui ake ai te hauhakenga, e iti ake ai rānei te hiahia ki ētahi atu wawaotanga pēnei i ngā patu ngārara matū, i ngā whakahaumako rānei. Ko ngā huanga kai whai āhuatanga kōkuhu e whakaputaina ana e mātou i ēnei rā, ko te rīwai, te kānga me ngā pīni hoia, ā, he nui ake ngā hua e puta ana i ēnei nā te kaha atu o ēnei tipu ki te ārai me te kaupēhi i ngā ngārara me te māheuheu. Kei te whakatipu mātou i ngā rīwai e 40 ōrau te iti ake o ngā patu ngārara matū e whakamahia ana i tērā ka taea i runga i ngā āhua whakatipu kua roa e whāia ana.

Mā ngā āhuatanga kounga – ‘ngā āhuatanga puta’ rānei – e whakanuitia ai te uara ki te kiritaki, mā te whakapai ake i te kounga o te kai me ngā kaka e hangaia ana e te tipu.

Arā ētahi o ngā kai tērā pea ka puta ā mea ake nei, ko ngā rīwai ka pupuri i te iti iho o te hinu ina paraitia, ko te kānga me te pīni hoia he nui ake te pūmua o roto, ko ngā tōmato he reka atu te tāwara me ngā rōpere e mau ana te reka tūturu.

He wā e taka ka noho ko te kano te taonga whakanao he iti rawa atu te whakapau pūngao, kāore ōna kino ki te taiao, ka whakanao i ērā hua e mahia ana i ēnei rā ki ngā rawa e kore e taea te whakahou. Hei tauira, ka noho pea ko tētahi tipu kanohinu o te whānau kāpeti te huarahi e tāpiria ai te peta wai kāroti ki te hinu ka hangaia ki taua tipu hei whakamauru i te hohoretanga kai koia te pūtake o te kāpōtanga pō.”*

*Te pae ipurangi o Monsanto www.monsanto.co.uk

Hei matapakinga
• Kei te whakapono koe ki ngā whakatūpatotanga?
Kei te whakapono koe ki ngā kī taurangi?
• Ki ō whakaaro, ko ēhea matapae tērā tonu pea ka tutuki ā ngā wā e tū mai nei?
He aha ai?

 


NGĀ IHIRANGI

Foreword
Introduction
Other Resources
Ngā Kai o Roto
Kia Tīmata Tātou

 

Ki Runga | Ngā Ihirangi | Kāinga

Hana Ltd © 2003 Te Tāhuhu o te Mātauranga