AHUREA KI TUA
HE RAUEMI HEI TŪHURA I NGĀ AHUREA KI TUA


HEI MAHI 6
TE TŪHURA UARA

TE WHĀRANGI RAUEMI MŌ TE MAHI 6.3
TE HURI HAERE O NGĀ UARA I TE TAKANGA O TE WĀ

Ka kitea i konei he whakaaro, he whanonga nō neherā (ko te nuinga nō te rautau 19).

Te taiao
“Tata ki te poupoutanga o te rā ka taha mātou i ētahi ngahere kauri e mura ana i te ahi; ko te āhua nei kua tahuna te ururua e tētahi tangata, e ētahi tāngata rānei kua taha i mua tata ake, ā, kua whiti atu te ahi ki te ngahere. Kitea nuitia ai tēnei mahi i Aotearoa.”

Nā Wiremu Colenso 1842¹

“He kaha kore te kea i runga i te whenua, he pekepeke haere pēnei i ērā atu momo pōrete; engari ina rere ia ki runga, ka āwhio haere me te piki haere anō pēnei i te kāhu, nāwai ā, kua ākahukahu noa. He rite tana tangi ki tā te ēkara toka – ‘Kia … kiaaaa!’ Ki taku kitenga, kāre te manu nei e matakā. Nāku tonu tētahi i pupuhi.”

Nā Andreas Reischek i te rautau 19¹

“Ka eke mātou ki te tihi i te rua karaka pea. Ka pai kē te tirohanga atu… Ka whakamōhiotia atu e mātou ā mātou mahi o te rā mā te tahu i te huruhuru whenua me te ngahere e tata ana ki te tihi o te maunga. Tora ana te ahi mō ngā rā me ngā pō e toru.”

Nā Herbert Meade 1870¹

“Kīhai te tangata whai i mau mai i te toki me te ahi ki te urupatu i te whenua. I haere kē mai ki te hanga, ki te whakatō, ki te keri māra. Tekau mā iwa o roto i te rua tekau o aua tāngata whai nō Ingarangi, he uri rānei nō tētahi i haere mai i Ingarangi. Nā, ka tahuri taua tangata ki te whakakī i te whenua nei e takoto kau ana ki te maha rawa o ngā mea o Ingarangi ka taea e ia te kawe mai, te huaranga mai rānei … Hāunga ōna ngahere me ōna repo, tūturu ka kitea i Aotearoa nei te tino nui o ngā whenua haumako, hātai hoki e takoto kau ana, puta noa i tēnei ao… He torutoru ngā ika kei ngā roto me ngā awa, kāore i tino maha ngā manu, ā, kāore te kararehe e tino ora i ngā karaihe māori, pērā i ērā o Ingarangi. He ruarua noa iho ngā kararehe … Koinā anō i mauria mai ai ngā kararehe me ngā tipu o Ingarangi ki konei ki te whakakī i ngā wāhi e takoto kau ana.”

Nā William Pember Reeves 1898²

Te whanaungatanga i waenganui i te Māori me te Pākehā
“Ki ōku whakaaro e rite ana ngā kanikani a te Māori ki ērā o ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa. Ko te āhua nei, hei whakangahau noa i te tangata tēnei mea te kanikani, engari nō te mea kāore anō ā rātou momo whakangahau kia whakamahinetia e te mātauranga, kāore anō rānei kia tārohea e ngā tikanga o te whenua, takatakahi ai rātou i ngā ture o te rerehua i a rātou e haka ana, e whāita ana, e hūkari ana. I te kaha hē o ēnei mahi ā rātou, e kore au e whakaahua ā-tuhituhi i konei.”

Nā John Savage 1807¹

“Ki ōku whakaaro ka tae mai pea te wā ā meāke nei ka turakina te tiriti haraki rā, arā, te Tiriti o Waitangi … ā, hei reira mutu ai ngā kerēme heahea a ngā Māori ki ngā eka e hia mano o ngā ngahere tikitū me te whenua pai mō te pāmu e tātāmi nei i te kaha o te tangata mā ki te ahu whenua māna.”

Nā J.C Richmond, he tangata whai i Taranaki, 1851³

“He tauhou au ki tōku ake whenua, ā, kua kore e rangona ngā waiata o tōku tamarikitanga. Kua uhia tōku māhunga, te māhunga o te rangatira, ki te pōtae. Ki te titiro mai,
he Pākehā au. Ka titiro au ki ōku kākahu Pākehā, ka puta mai te whakaaro he taurekareka noa iho au.”

Nā tētahi rangatira Māori, kāore i te mōhiotia ko wai, tata ki te tau 19004

“Ko te kaupapa-here a te Kāwanatanga, he whakatenatena kia whenumi ngā iwi e rua, kaua te whakawehe i aua iwi. Arā ētahi Māori kei te ao kōhatu tonu ō rātou whakaaro. Ko te Kīngitanga, i te wā o ngā Pakanga Māori, te whakatinanatanga o tērā whakaaro, arā, kia noho wehe tūturu ngā iwi e rua, ā, kei tēnā iwi tōna ake Kīngi, kei tēnā anō tōna. Engari, kīhai rātou i kite e ngaro haere ana ō rātou whenua … kīhai rātou i kite e āta whenumi haere ana ngā iwi e rua, e uru atu ana hoki te Māori me te hāwhe kaehe ki roto i ngā tūranga mahi o te Pākehā.”

Nā W. Herries, Te Minitā mō ngā Take Māori, 19164

Te tūranga o te wahine i roto i te ao
“E kore rawa e taea te whakahē i te whakaaro kāore i te wahine te kaha o te tinana me te koi o te hinengaro e whiwhi ai ia i te mana pōti pērā i tērā o te tāne.”

“Ki tōku whakaaro mehemea he wahine pai tā te tāne, he pai anō ā rāua tamariki, ka pōti te iwa o roto i te tekau o rātou i runga anō i te tono a te tāne… Waimarie au – he wahine tāku ka āta pōti i runga anō i taku tono. Me pērā te wahine tōtika ka tika.”

“He pōrangi noa iho te whakaaro me whakaae kia uru mai te wahine ki roto i te Pāremata nei ki te ārahi i ngā whakaritenga mō tēnei whenua.”

Nā Henry Fish, Mema Pāremata, e kōrero ana i roto i te taukumekume Pāremata mō te hoatu i te mana pōti ki te wahine, 1890 5

He tokomaha ngā tāne tauiwi kīhai i mōhio ki te pānui pukapuka me te tuhituhi, engari he pai te hanga o te tinana. Heoi anō ki te tokoiti o rātou he reka rawa atu te pia, ā, ko tā rātou pepeha e pēnei ana, ‘He kurī, he wahine, he rākau wōnati, katoa, katoa, kia kaha ake te patu, ka kaha ake te pai.’ Ki tā te ture o tērā wā, e whakaaetia ana kia patu te tāne i tana wahine mehemea kāore te rākau patu e mātotoru atu i tana kōnui.”

Nā H.P. Washbourn i te wā tata ki te 1937¹

“I muri i tō mārenatanga kāore koe i haere ki te mahi. Mēnā kāore he oranga tinana mōu i ngā mahi a tō tāne, ā kāti, kore rawa koe e whakaae kia mārena kōrua. He pono tonu taku kōrero.”

Nā tētahi wahine e kōrero ana mō te mārena i ngā tau 19406

“He wāhine Māori ā te nuinga o ngā whānau, i kōwhiria mai i ngā whānau Māori pai rawa atu; nā te mea ki ngā whakaaro o tētahi kōhine o Aotearoa, ki tana whānau hoki, he tino pai te hono ki tētahi kaipatu wēra. I mua i te mārenatanga, ka tatū tētahi whakaaetanga māori; ka kī taurangi te kōhine ka noho pirihonga ia, ka maranga ia i mua i te atatū, ka taka kai mā tana tāne hei hari māna i a ia ka haere ki te whaiwhai wēra, ka tahitahi whare, ka tapitapi kākahu, ka manaaki manuhiri i a ia e ngaro ana, ka taka kai anō i mua i tōna hokinga mai. Hei utu i ēnei mahi āna, ka whakaae te kaipatu wēra ki te whakarato i ngā kākahu papai mō tana wahine, ki te atawhai i a ia, ki te hoatu i tētahi wāhanga o āna ake rawa ki tana whānau, me te tautoko ā-kupu, ā-mahi hoki i te iwi o tōna matua.”

Nā A.S. Thomson 1859¹

_____________________________________________________________________

Ngā Pu:
¹ Tony Nolan The Bad Old Days – A Century of Life in the Young Colony of New Zealand Reed 1979
² William Pember Reeves The Long White Cloud Ao Tea Roa Viking 1950 (first published 1898)
³ The 150 Year Debate, A selection of quotations on the Treaty of Waitangi New Zealand 1990 Commission
4 Gledhill, Jackson, Sinclair and Webber Aspects of our Past. A Selective History of New Zealand 1940-85 Macmillan 1987
5 Parliamentary Debates (Hansard) Volume 68 pp 401,402. 1890
6 Julie Park (ed.) Ladies a Plate – Change and Continuity in the Lives of New Zealand Women Auckland University Press 1991



NGĀ IHIRANGI

 

Ki Runga | Ngā Ihirangi | Kāinga

Hana Ltd © 2003 Te Tāhuhu o te Mātauranga