 |
HEI MAHI 6
TE TŪHURA UARA
TE WHĀRANGI RAUEMI MŌ TE MAHI 6.3
TE HURI HAERE O NGĀ UARA I TE TAKANGA O TE WĀ
Ka kitea i konei he whakaaro, he whanonga nō neherā (ko te nuinga
nō te rautau 19).
Te taiao
“Tata ki te poupoutanga o te rā ka taha mātou i ētahi ngahere
kauri e mura ana i te ahi; ko te āhua nei kua tahuna te ururua
e tētahi tangata, e ētahi tāngata rānei kua taha i mua tata ake,
ā, kua whiti atu te ahi ki te ngahere. Kitea nuitia ai tēnei mahi
i Aotearoa.”
Nā Wiremu Colenso 1842¹
“He kaha kore te kea i runga i te whenua, he pekepeke haere
pēnei i ērā atu momo pōrete; engari ina rere ia ki runga, ka āwhio
haere me te piki haere anō pēnei i te kāhu, nāwai ā, kua ākahukahu
noa. He rite tana tangi ki tā te ēkara toka – ‘Kia … kiaaaa!’
Ki taku kitenga, kāre te manu nei e matakā. Nāku tonu tētahi i
pupuhi.”
Nā Andreas Reischek i te rautau 19¹
“Ka eke mātou ki te tihi i te rua karaka pea. Ka pai kē te tirohanga
atu… Ka whakamōhiotia atu e mātou ā mātou mahi o te rā mā te tahu
i te huruhuru whenua me te ngahere e tata ana ki te tihi o te
maunga. Tora ana te ahi mō ngā rā me ngā pō e toru.”
Nā Herbert Meade 1870¹
“Kīhai te tangata whai i mau mai i te toki me te ahi ki te urupatu
i te whenua. I haere kē mai ki te hanga, ki te whakatō, ki te
keri māra. Tekau mā iwa o roto i te rua tekau o aua tāngata whai
nō Ingarangi, he uri rānei nō tētahi i haere mai i Ingarangi.
Nā, ka tahuri taua tangata ki te whakakī i te whenua nei e takoto
kau ana ki te maha rawa o ngā mea o Ingarangi ka taea e ia te
kawe mai, te huaranga mai rānei … Hāunga ōna ngahere me ōna repo,
tūturu ka kitea i Aotearoa nei te tino nui o ngā whenua haumako,
hātai hoki e takoto kau ana, puta noa i tēnei ao… He torutoru
ngā ika kei ngā roto me ngā awa, kāore i tino maha ngā manu, ā,
kāore te kararehe e tino ora i ngā karaihe māori, pērā i ērā o
Ingarangi. He ruarua noa iho ngā kararehe … Koinā anō i mauria
mai ai ngā kararehe me ngā tipu o Ingarangi ki konei ki te whakakī
i ngā wāhi e takoto kau ana.”
Nā William Pember Reeves 1898²
Te whanaungatanga i waenganui i te Māori me te Pākehā
“Ki ōku whakaaro e rite ana ngā kanikani a te Māori ki ērā o ngā
moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa. Ko te āhua nei, hei whakangahau
noa i te tangata tēnei mea te kanikani, engari nō te mea kāore
anō ā rātou momo whakangahau kia whakamahinetia e te mātauranga,
kāore anō rānei kia tārohea e ngā tikanga o te whenua, takatakahi
ai rātou i ngā ture o te rerehua i a rātou e haka ana, e whāita
ana, e hūkari ana. I te kaha hē o ēnei mahi ā rātou, e kore au
e whakaahua ā-tuhituhi i konei.”
Nā John Savage 1807¹
“Ki ōku whakaaro ka tae mai pea te wā ā meāke nei ka turakina
te tiriti haraki rā, arā, te Tiriti o Waitangi … ā, hei reira
mutu ai ngā kerēme heahea a ngā Māori ki ngā eka e hia mano o
ngā ngahere tikitū me te whenua pai mō te pāmu e tātāmi nei i
te kaha o te tangata mā ki te ahu whenua māna.”
Nā J.C Richmond, he tangata whai i Taranaki, 1851³
“He tauhou au ki tōku ake whenua, ā, kua kore e rangona ngā
waiata o tōku tamarikitanga. Kua uhia tōku māhunga, te māhunga
o te rangatira, ki te pōtae. Ki te titiro mai,
he Pākehā au. Ka titiro au ki ōku kākahu Pākehā, ka puta mai te
whakaaro he taurekareka noa iho au.”
Nā tētahi rangatira Māori, kāore i te mōhiotia ko wai, tata
ki te tau 19004
“Ko te kaupapa-here a te Kāwanatanga, he whakatenatena kia whenumi
ngā iwi e rua, kaua te whakawehe i aua iwi. Arā ētahi Māori kei
te ao kōhatu tonu ō rātou whakaaro. Ko te Kīngitanga, i te wā
o ngā Pakanga Māori, te whakatinanatanga o tērā whakaaro, arā,
kia noho wehe tūturu ngā iwi e rua, ā, kei tēnā iwi tōna ake Kīngi,
kei tēnā anō tōna. Engari, kīhai rātou i kite e ngaro haere ana
ō rātou whenua … kīhai rātou i kite e āta whenumi haere ana ngā
iwi e rua, e uru atu ana hoki te Māori me te hāwhe kaehe ki roto
i ngā tūranga mahi o te Pākehā.”
Nā W. Herries, Te Minitā mō ngā Take Māori, 19164
Te tūranga o te wahine i roto i te ao
“E kore rawa e taea te whakahē i te whakaaro kāore i te wahine
te kaha o te tinana me te koi o te hinengaro e whiwhi ai ia i
te mana pōti pērā i tērā o te tāne.”
“Ki tōku whakaaro mehemea he wahine pai tā te tāne, he pai anō
ā rāua tamariki, ka pōti te iwa o roto i te tekau o rātou i runga
anō i te tono a te tāne… Waimarie au – he wahine tāku ka āta pōti
i runga anō i taku tono. Me pērā te wahine tōtika ka tika.”
“He pōrangi noa iho te whakaaro me whakaae kia uru mai te wahine
ki roto i te Pāremata nei ki te ārahi i ngā whakaritenga mō tēnei
whenua.”
Nā Henry Fish, Mema Pāremata, e kōrero ana i roto i te taukumekume
Pāremata mō te hoatu i te mana pōti ki te wahine, 1890 5
He tokomaha ngā tāne tauiwi kīhai i mōhio ki te pānui pukapuka
me te tuhituhi, engari he pai te hanga o te tinana. Heoi anō ki
te tokoiti o rātou he reka rawa atu te pia, ā, ko tā rātou pepeha
e pēnei ana, ‘He kurī, he wahine, he rākau wōnati, katoa, katoa,
kia kaha ake te patu, ka kaha ake te pai.’ Ki tā te ture o tērā
wā, e whakaaetia ana kia patu te tāne i tana wahine mehemea kāore
te rākau patu e mātotoru atu i tana kōnui.”
Nā H.P. Washbourn i te wā tata ki te 1937¹
“I muri i tō mārenatanga kāore koe i haere ki te mahi. Mēnā
kāore he oranga tinana mōu i ngā mahi a tō tāne, ā kāti, kore
rawa koe e whakaae kia mārena kōrua. He pono tonu taku kōrero.”
Nā tētahi wahine e kōrero ana mō te mārena i ngā tau 19406
“He wāhine Māori ā te nuinga o ngā whānau, i kōwhiria mai i
ngā whānau Māori pai rawa atu; nā te mea ki ngā whakaaro o tētahi
kōhine o Aotearoa, ki tana whānau hoki, he tino pai te hono ki
tētahi kaipatu wēra. I mua i te mārenatanga, ka tatū tētahi whakaaetanga
māori; ka kī taurangi te kōhine ka noho pirihonga ia, ka maranga
ia i mua i te atatū, ka taka kai mā tana tāne hei hari māna i
a ia ka haere ki te whaiwhai wēra, ka tahitahi whare, ka tapitapi
kākahu, ka manaaki manuhiri i a ia e ngaro ana, ka taka kai anō
i mua i tōna hokinga mai. Hei utu i ēnei mahi āna, ka whakaae
te kaipatu wēra ki te whakarato i ngā kākahu papai mō tana wahine,
ki te atawhai i a ia, ki te hoatu i tētahi wāhanga o āna ake rawa
ki tana whānau, me te tautoko ā-kupu, ā-mahi hoki i te iwi o tōna
matua.”
Nā A.S. Thomson 1859¹
_____________________________________________________________________
Ngā Pu:
¹ Tony Nolan The Bad Old Days – A Century of Life in the
Young Colony of New Zealand Reed 1979
² William Pember Reeves The Long White Cloud Ao Tea Roa Viking
1950 (first published 1898)
³ The 150 Year Debate, A selection of quotations on the Treaty
of Waitangi New Zealand 1990 Commission
4 Gledhill, Jackson, Sinclair and Webber Aspects of our Past.
A Selective History of New Zealand 1940-85 Macmillan 1987
5 Parliamentary Debates (Hansard) Volume 68 pp 401,402. 1890
6 Julie Park (ed.) Ladies a Plate – Change and Continuity in
the Lives of New Zealand Women Auckland University Press 1991
|
 |
|