 |
HEI MAHI 2
TE TOROTORO I TE KANORAU Ā-IWI I AOTEAROA
2.1 TE KANORAU Ā-IWI O AOTEAROA
I muri i te hainatanga o te Tiriti o Waitangi ka puta
mai ētahi whakarōpūtanga motuhake e rua. Ko te whakarōpūtanga
tuatahi ko te tangata whenua
o Aotearoa, arā ko ngā iwi Māori. Kei roto i te tuarua ko ērā
atu rōpū ā-iwi katoa kua tae mai ki Aotearoa noho ai mai i taua
wā ki nāianei. Kīia ai ēnei whakarōpūtanga e rua ko ngā ‘hoa o
te Tiriti’.
He whenua iwi maha, ‘matawaka’ maha a Aotearoa. Ko te matawaka,
he huinga tāngata e honoa ana
e te takenga, e te ahurea me te hītori kotahi.
Te kanorau ā-iwi o Aotearoa
I te Patapatainga ā-Motu o te tau 2001, i tonoa ngā
tāngata kia tautuhi i ō rātou matawaka. I tonoa
rātou kia tuhi i te matawaka, kaua te whenua nō reira
mai rātou, kaua rānei tō rātou raraunga. E
whai ake nei ētahi o ngā whakautu ki ētahi o ngā
kōwhiringa matawaka.
 |
|
 |
|
 |
Te matawaka o ngā rōpu nui rawa |
|
 |
Te taupori |
|
|
 |
|
|
|
Māori
Pākehā
Hāmoa
Hainamana
Īnia
Kuki Airani
Tonga
Ingarihi
Hōrana
Niue
Korea
Te Mana o te Kuini
Āwherika ki te Tonga
Kotimana
Airihi
Piripini
Hapanihi
Whīti
Tokelau
Hiri Rānaka
Arapi, Īrāki
Koroātia |
|
|
526,281
2,689,308
114,432
100,203
59,823
51,141
40,713
34,074
27,396
20,148
19,026
16,524
14,889
12,792
11,199
11,091
10,002
7,041
6,204
6,042
5,001
2,502 |
|
|
 |
|
|

Te tapeke taupori o Aotearoa 3,737,277*
1 Whakamahia ngā raraunga o te papatau i te whārangi
7 ki te tātai i te ōrau o ia matawaka i roto i te taupori
o Aotearoa i te tau 2001, ka whakakī ai i te ripanga e whai
ake nei.
2 Whakaotia he kauwhata pou hei whakaatu mai i te ōrau o
tēnā, o tēnā matawaka.
3 Whakaotia tētahi anō kauwhata pou hei whakaatu mai
i te ōrau o ngā hoa e rua o te Tiriti.
4 Tāpirihia ngā matawaka katoa. He aha te take i nui
ake ai te tapeke i te 3,737,277?
Te Tautuhi
E tono ana te patapatainga ā-motu i ngā tāngata
kia kōwhiri nō ēhea matawaka rātou. E mōhiotia
ana tēnei ko te ‘tautuhi whaiaro’. I runga i tēnei tikanga,
ehara i te mea me whakapapa rawa te tangata ki tētahi iwi
e tautuhi ai ia i taua iwi hei matawaka mōna. E tukua ana
hoki te tangata ki te tautuhi neke atu i te matawaka kotahi, hei
tauira, mehemea he Hainamana tētahi o ngā mātua,
he Māori tērā atu.
Āta whakaarohia te tautuhi matawaka mōu. Ka pēhea
tāu nā tautuhi i tō/ō matawaka?
I whakaurua he pātai motuhake mā ngā tāngata
Māori ki roto i te Patapatainga ā-Motu o te tau 1996
me tērā o te tau 2001, e pātai ana nō tēhea
iwi, nō ēhea iwi rānei rātou. Ka whakahiatotia
ngā whakautu o te patapatainga ā-motu o te tau 1996,
ka whakaputaina he pūkete mō tēnā iwi, mō
tēnā iwi. Kei te pupuri takitahia aua pūkete e
ia iwi.
Kei te whakaatu mai te ripanga e whai ake nei i ngā taupori
i te tau 1996 mō ngā iwi tino nui e whā.
 |
|
 |
|
 |
Iwi |
|
 |
Taupori 1996 |
|
|
 |
|
|
|
Ngāpuhi |
|
|
95,451 |
|
|
 |
|
|
|
Ngāti Porou |
|
|
54,219 |
|
|
 |
|
|
|
Ngāti Kahungungu |
|
|
45,261 |
|
|
 |
|
|
|
Kāi Tahu |
|
|
29,133 |
|
|
 |
|
|

Ko te tapeke o te taupori Māori i te tau 1996, e 434,847*
Te pū: te pae ipurangi o Te Tari Tatau, www.statisticsnz.govt.nz
1 Whakamahia ngā
raraunga o te ripanga i runga ake nei ki te whiriwhiri i ngā
ōrautanga o aua iwi e whā hei wāhanga o te taupori
o ngā iwi Māori katoa i te tau 1996. Whakakīia
te ripanga e whai ake nei.
 |
|
 |
|
 |
Iwi |
|
 |
Te ōrau o te taupori
katoa o ngā iwi Māori |
|
|
 |
|
|
|
Ngāpuhi |
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
Ngāti Porou |
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
Ngāti Kahungungu |
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
Kāi Tahu |
|
|
|
|
|
 |
|
|

2 Hangaia he kauwhata
pou hei whakaatu i ngā ōrautanga o aua iwi e whā
o roto i te taupori o ngā iwi Māori katoa.
Ki te hiahia koe ki ētahi atu mōhiohio e pā ana ki ngā taupori
o ngā iwi Māori, me whakapā atu ki tēnā, ki tēnā whakahaere ā-iwi.
Kei te pae ipurangi e whai nei tētahi hononga ki te Tari Tatau
e wātea ai he rārangi o ngā mōhiohio mō te whakapā atu ki ērā
iwi e mau pūkete iwi ana.
http://www.stats.govt.nz
Hei mahi ā-akomanga, me whakapā atu ki ētahi whakahaere ā-iwi
me te tono mōhiohio e pā ana ki ō rātou taupori iwi. Ka mutu,
mahia anō te mahi i runga ake.
Matapakia te pānga ki te taupori o tētahi iwi o:
1 Te wehewehenga o ngā
rawa hao ika (e pupuritia ana ināianei e Te Ohu Kaimoana).
2 Ngā whakataunga ko Te
Tiriti o Waitangi te papa, i whakaae ngātahitia e tētahi iwi me
te Kāwanatanga.
Tō Iwi
Ko te tono a te patapatainga nui o te motu, me kōwhiri te tangata
nō tēhea, nō ēhea iwi ia. Ko wai tō iwi, ō iwi rānei?
|
 |
|