AHUREA KI TUA
TE TOROTORO I TE AHUREA


HEI MAHI 2

TE TOROTORO I TE KANORAU Ā-IWI I AOTEAROA

2.1 TE KANORAU Ā-IWI O AOTEAROA

I muri i te hainatanga o te Tiriti o Waitangi ka puta
mai ētahi whakarōpūtanga motuhake e rua. Ko te whakarōpūtanga tuatahi ko te tangata whenua
o Aotearoa, arā ko ngā iwi Māori. Kei roto i te tuarua ko ērā atu rōpū ā-iwi katoa kua tae mai ki Aotearoa noho ai mai i taua wā ki nāianei. Kīia ai ēnei whakarōpūtanga e rua ko ngā ‘hoa o te Tiriti’.
He whenua iwi maha, ‘matawaka’ maha a Aotearoa. Ko te matawaka, he huinga tāngata e honoa ana
e te takenga, e te ahurea me te hītori kotahi.

Te kanorau ā-iwi o Aotearoa
I te Patapatainga ā-Motu o te tau 2001, i tonoa ngā tāngata kia tautuhi i ō rātou matawaka. I tonoa rātou kia tuhi i te matawaka, kaua te whenua nō reira mai rātou, kaua rānei tō rātou raraunga. E whai ake nei ētahi o ngā whakautu ki ētahi o ngā kōwhiringa matawaka.

Te matawaka o ngā rōpu nui rawa

Te taupori

Māori
Pākehā
Hāmoa
Hainamana
Īnia
Kuki Airani
Tonga
Ingarihi
Hōrana
Niue
Korea
Te Mana o te Kuini
Āwherika ki te Tonga
Kotimana
Airihi
Piripini
Hapanihi
Whīti
Tokelau
Hiri Rānaka
Arapi, Īrāki
Koroātia

526,281
2,689,308
114,432
100,203
59,823
51,141
40,713
34,074
27,396
20,148
19,026
16,524
14,889
12,792
11,199
11,091
10,002
7,041
6,204
6,042
5,001
2,502

PDF

Te tapeke taupori o Aotearoa 3,737,277*

1 Whakamahia ngā raraunga o te papatau i te whārangi 7 ki te tātai i te ōrau o ia matawaka i roto i te taupori o Aotearoa i te tau 2001, ka whakakī ai i te ripanga e whai ake nei.
2 Whakaotia he kauwhata pou hei whakaatu mai i te ōrau o tēnā, o tēnā matawaka.
3 Whakaotia tētahi anō kauwhata pou hei whakaatu mai i te ōrau o ngā hoa e rua o te Tiriti.
4 Tāpirihia ngā matawaka katoa. He aha te take i nui ake ai te tapeke i te 3,737,277?

Te matawaka

Te ōrau o te taupori

Tohua ki te ki te mōhio tētahi nō tēnei matawaka

Māori

Pākehā

Hāmoa

Hainamana

Īnia

Kuki Airani

Tongaa

Ingarihi

Hōrana

Niue

Korea

Te Mana o te Kuini

Āwherika ki te Tonga

Kotimana

Airihi

Piripini

Hapanihi

Whīti

Tokelau

Hiri Rānaka

Arapi, Īrāki

Koroātia

PDF

Te Tautuhi
E tono ana te patapatainga ā-motu i ngā tāngata kia kōwhiri nō ēhea matawaka rātou. E mōhiotia ana tēnei ko te ‘tautuhi whaiaro’. I runga i tēnei tikanga, ehara i te mea me whakapapa rawa te tangata ki tētahi iwi e tautuhi ai ia i taua iwi hei matawaka mōna. E tukua ana hoki te tangata ki te tautuhi neke atu i te matawaka kotahi, hei tauira, mehemea he Hainamana tētahi o ngā mātua, he Māori tērā atu.

Āta whakaarohia te tautuhi matawaka mōu. Ka pēhea tāu nā tautuhi i tō/ō matawaka?

I whakaurua he pātai motuhake mā ngā tāngata Māori ki roto i te Patapatainga ā-Motu o te tau 1996 me tērā o te tau 2001, e pātai ana nō tēhea iwi, nō ēhea iwi rānei rātou. Ka whakahiatotia ngā whakautu o te patapatainga ā-motu o te tau 1996, ka whakaputaina he pūkete mō tēnā iwi, mō tēnā iwi. Kei te pupuri takitahia aua pūkete e ia iwi.
Kei te whakaatu mai te ripanga e whai ake nei i ngā taupori i te tau 1996 mō ngā iwi tino nui e whā.

Iwi

Taupori 1996

Ngāpuhi

95,451

Ngāti Porou

54,219

Ngāti Kahungungu

45,261

Kāi Tahu

29,133

PDF

Ko te tapeke o te taupori Māori i te tau 1996, e 434,847*

Te pū: te pae ipurangi o Te Tari Tatau, www.statisticsnz.govt.nz

1 Whakamahia ngā raraunga o te ripanga i runga ake nei ki te whiriwhiri i ngā ōrautanga o aua iwi e whā hei wāhanga o te taupori o ngā iwi Māori katoa i te tau 1996. Whakakīia te ripanga e whai ake nei.

Iwi

Te ōrau o te taupori
katoa o ngā iwi Māori

Ngāpuhi

 

Ngāti Porou

 

Ngāti Kahungungu

 

Kāi Tahu

 

PDF

2 Hangaia he kauwhata pou hei whakaatu i ngā ōrautanga o aua iwi e whā o roto i te taupori o ngā iwi Māori katoa.

Ki te hiahia koe ki ētahi atu mōhiohio e pā ana ki ngā taupori o ngā iwi Māori, me whakapā atu ki tēnā, ki tēnā whakahaere ā-iwi. Kei te pae ipurangi e whai nei tētahi hononga ki te Tari Tatau e wātea ai he rārangi o ngā mōhiohio mō te whakapā atu ki ērā iwi e mau pūkete iwi ana.

http://www.stats.govt.nz

Hei mahi ā-akomanga, me whakapā atu ki ētahi whakahaere ā-iwi me te tono mōhiohio e pā ana ki ō rātou taupori iwi. Ka mutu, mahia anō te mahi i runga ake.

Matapakia te pānga ki te taupori o tētahi iwi o:
1 Te wehewehenga o ngā rawa hao ika (e pupuritia ana ināianei e Te Ohu Kaimoana).
2 Ngā whakataunga ko Te Tiriti o Waitangi te papa, i whakaae ngātahitia e tētahi iwi me te Kāwanatanga.

Tō Iwi
Ko te tono a te patapatainga nui o te motu, me kōwhiri te tangata nō tēhea, nō ēhea iwi ia. Ko wai tō iwi, ō iwi rānei?



NGĀ IHIRANGI

 

Ki Runga | Ngā Ihirangi | Kāinga

Hana Ltd © 2003 Te Tāhuhu o te Mātauranga