 |
HEI MAHI 3
TE TOROTORO I NGĀ WHANAUNGATANGA
AHUREA
TE WHĀRANGI RAUEMI MŌ TE MAHI 3.1
TE WHANAUNGATANGA
I WAENGA I NGĀ MATAWAKA I WHENUA KĒ
Kanata 
E rua ngā reo whai mana o Kānata, ko te reo Wīwī me te reo Ingarihi.
Ko te reo Wīwī te reo matua o te porowini o Quebec, e noho ai
te 5.5 miriona tāngata, he Wīwī ō rātou tūpuna. E 30 miriona te
taupori o Kānata. E 8 miriona te tapeke o ngā Wīwī e noho ana
i Kānata. Kei te whakapau kaha rātou ki te pupuri i tō rātou ake
ahurea. I ētahi wā ka akiaki rātou kia wehe motuhake te porowini
o Quebec i ērā atu porowini o Kanata, engari kāore anō tērā wawata
kia ea.
Haina 
He tata ki te 6% o te taupori o Haina nō tētahi matawaka tokoiti.
He tata ki te 55 ngā rōpū ahurea tokoiti nei, pēnei i ngā Kazakh,
i ngā Mongol, i ngā tāngata o Tibet me ngā Uigur. Kei te noho
te nuinga o ngā iwi nei i ngā rohe tata ki ērā atu whenua, i te
haurua uru rānei o te whenua o Haina. He maha rātou e mau tonu
ana ki ā rātou ake tikanga, ahakoa te whai a te kāwanatanga ki
te uta i ngā tikanga a ngā Han (te iwi o te tokomaha) ki runga
i a rātou. I akiakina anō hoki aua matawaka ki te whakamahi i
ngā tikanga ahuwhenua e pai ana ki te iwi Han.
Whakatakariri katoa ētahi o ngā iwi tokoiti nei ki ngā whakapaunga
kaha a te whenua o Haina ki te whakawhenumi i ō rātou ake ahurea.
He nui hoki o ngā tāngata Han e whakatoihara ana ki a rātou. Kua
whai hua ētahi o ēnei mahi a te kāwanatanga i waenganui i ngā
Mongol. Kua rarau te tokomaha o ngā Mongol ki ngā pāmu ohu a te
kāwanatanga. Heoi anō, kei te kaha tonu ngā tāngata o Tibet, ngā
Uigur me ngā Kazakh ki te ātete i te mana o Haina me ngā whakamātauranga
a te kāwanatanga ki te whakarerekē i ā rātou tikanga ahuwhenua.
Awherika ki te Tonga 
I mua i ngā tau 1990 e hāpai ana te kāwanatanga o Awherika ki
te Tonga i tētahi kaupapa-here e kīia rā ko te whakatāuke tangata.
I wehewehea ngā tāngata ki ngā rōpū e whā – koia ērā ko ngā kirimā,
ko ngā kirimangu, ko ngā kanorau (ngā iwi hanumi) me ngā tāngata
āhia.
Nā te ture i whakahau ki hea ēnei rōpū noho ai, ki hea rātou kura
ai, ā, he aha anō ngā momo mahi ka whakawhiwhia ki tēnā, ki tēnā.
Kore rawa i whakaaetia kia noho ngā kirimangu ki roto i ngā takiwā
kirimā. Kāore i ngā mangumangu te mana pōti. He tokoiti noa ake
ngā kirimā i ngā kirimangu, engari i a rātou te mana whakahaere
i te whenua.
Tiamana i ngā Tau o ngā 1930 me ngā 1940 
Nō te rironga i te rōpū Nazi te mana kāwana i te whenua o Tiamana
i te tau 1933, tere tonu tana tahuri ki te tūkino i ngā Hūrai.
Mai i te tau 1933 ki te tau 1939 e ngana ana te rōpū Nazi, ngā
tari kāwanatanga, ngā pēke me ngā pakihi ki te pana atu i ngā
Hūrai ki waho o ngā nekeneke a te hapori. I panaia ngā Hūrai i
ō rātou tūranga kāwanatanga, i ngaro hoki i ngā rōia me ngā tākuta
Hūrai te nuinga o ā rātou kiritaki. I katia ngā kamupene Hūrai,
i hokona rānei mō te utu iti noa ake i tērā e tika ana e ētahi
kamupene kāore e whakahaeretia ana e ngā tāngata Hūrai. I te marama
o Mahuru 1941, ka whakamahia ngā Hūrai o Tiamana kia mau tohu,
tāhei ā-ringa rānei he whetū kōwhai kei runga. I ngā marama i
whai ake ka kahakina te mano o ēnei Hūrai ki ngā puni tuakoka
i Pōrana, ki ētahi tāone o Rūhia i pāhorotia e ngā Tiamana, ā,
i muri mai ki ngā puni whakamate. Nō te mutunga o te Pakanga Tuarua
o te Ao, hui katoa, neke atu i te 5 miriona ngā Hūrai kua patua
kia mate.
Ahitereiria 
I te wā i rarau atu ai ngā tāngata whai o Ingarangi ki Ahitereiria
i te haurua tuarua o te rautau 18, neke atu pea i te 350,000 ngā
tāngata māori e noho ana i reira. I taua wā neke atu i te 500
ngā iwi motuhake i waenganui i ngā tāngata māori o Ahitereiria,
he tata ki te 200 ngā reo, reo-ā-iwi hoki (e 50 o ēnei reo i te
iti rawa, kua ngaro atu ināianei).
Ko ngā hua o te whakapānga o ngā tangata whai o Ingarangi ki
ngā tāngata māori i tīmata ai i te tau 1788, ko te tānoa ā-ōhanga
i ngā tāngata māori, ko te ngaro haere o tō rātou ake mana tōrangapū,
me te matemate haere i ngā mate rere noa. Nā te whakamārie tapa
noa i a rātou mā ngā tāngata mau pū tae noa ki te tau 1888 i tino
kaha te whakaheke i te taupori māori, ā, i whakangaro katoatia
ētahi rōpū. Nō te paunga o ngā tau 1940 he tata ki te katoa o
ngā tāngata māori kua uru ki ngā mīhana, kua whenumi rānei ki
roto i te porihanga tāone me te porihanga taiwhenua o Ahitereiria
hei kaimahi he iti te utu e utua ana ki a rātou, he iti hoki ō
rātou motika. He maha ngā tamariki māori i kahakina i ō rātou
ake mātua, kātahi ka hoatu aua tamariki e te kāwanatanga ki ngā
mātua taurima hei whakatere ake i te whenumitanga.
Ka whakatūria e te kāwanatanga o Ahitereiria i ngā tau 1976
me te 1993 he ture motika whenua tērā e whakahokia ai ki ngā tāngata
māori he wāhi o tō rātou tino rangatiratanga o mua. I ngā tau
1992 me te 1996 ka whakamanahia ngā motika taonga māori e ngā
whakataunga o ētahi kōti. Ko te hua o ngā āhuatanga ora pai ake
mō ngā tāngata māori me te whakamanatanga e te kāwanatanga o tētahi
whakamārama whānui mō tēnei mea, mō te tangata māori, ko te piki
haere ake o te taupori tangata māori. Engari, kāore anō kia rite
tō rātou tautikanga ora me te maha o ngā tau e ora ana rātou ki
ō te nuinga o ngā tāngata o Ahitereiria. I te tau 1999 ka whakaputa
te kāwanatanga o Ahitereiria i tētahi kōrero āwhitu mō ngā mahi
tūkino o mua ki ngā tāngata māori, engari ka tautohetia te mahi
i tētahi whakapāha ōkawa, i tōna mataku kei puta mai ētahi kerēme
paremata.
Aotearoa 
I te tau 1841 ka riro a Aotearoa hei pūwhenua nō Ingarangi. I
whakatū wawetia ngā paenoho Pākehā. I ngā tau 1840 ki te 1850
ka pupū ake he riri i waenganui i ētahi iwi Māori me ngā Pākehā
mō te tino rangatiranga o ētahi pito whenua. Ka kaha ake ēnei
riri, ā, ka ara ake ko te pakanga i Taranaki i te tau 1860, ka
horapa ngā whawhai ki ētahi atu rohe o Te Ika a Māui, haere tonu
tae noa ki te tau 1872. I te tau 1856 ka whakakotahi ētahi iwi
Māori ki te whakatū i te Kīngitanga, ā, ka tapaina a Te Wherowhero,
he ariki nō te rohe o Waikato, ko Kīngi Potatau I. Ahakoa he nui
ngā iwi kīhai i pīrangi ki te whai wāhi atu ki te Kīngitanga,
e whakaaetia whānuitia ana i kaha te Kīngitanga ki te whakatenatena
i te whakakotahitanga o ngā iwi Māori. Ko ngā uri o Potatau e
ārahi tonu ana i te Kīngitanga i ēnei rā.
I muri i ngā Pakanga Whenua, he nui ngā whenua Māori ka murua.
Ko te nuinga o ērā whenua e toe tonu ana ki te Māori, he whenua
kāore i pai mō ngā mahi ahuwhenua. Kīhai te kāwanatanga i hoatu
moni āwhina ki te Māori pērā i ngā moni āwhina i hoatu ki ngā
Pākehā. Ko te whakaaro ia, kia noho ngā Māori i ngā hapori iti
i te taiwhenua, i ngā wāhi kīhai i nohoia e te Pākehā. He tere
te heke haere o te taupori Māori nā ngā pakanga, nā ngā mate rere
noa o te Pākehā pērā i te rewharewha, i te karawaka me te mare
tekekō, nā te mea karekau ō rātou kaha ki te papare i aua mate
tauhou. I heke te taupori Māori i tōna 85,000 i te tau 1769 ki
te 42,000 i te tau 1896. I ngā tau mutunga o te rautau 19 ka kīia
te Māori e te Pakehā hei iwi taihoa ka ngaro.
I ora anō te taupori Māori i te rautau 20 i te taha o tētahi
whakaoranga ahurea, tōrangapū hoki. Arā ētahi kaingārahu i kuraina
ki ngā tikanga tuku iho a te Pākehā me ērā a te Māori, i whakatū
i te Rōpū Rangatahi i te tīmatanga o te rautau 20. Tere tonu te
tipu o tō rātou mōhio ki te whakamahi i ngā whakahaere a te Pākehā
pēnei i te Pāremata ki te whakatutuki i ngā whāinga a te Māori.
Heoi anō, i tautokotia e aua kaingārahu ētahi o ngā waiaro me
ngā mahi a te Pākehā. Nā tēnei i whakahoea ā rātou kohakoha e
te maha o ngā iwi Māori.
Ka puta mai ētahi anō kaingārahu kīhai i rata ki ngā tikanga
a te Pakehā. Ko te nuinga o aua kaingārahu e mahi ana i roto i
ō rātou ake iwi. Ko te whakakotahitanga kua whakatauiratia e te
Kīngitanga kua kore noa atu i tēnei wā. Nā tēnei whakatipuranga
hou o ngā kaingārahu ā-iwi i whakanui te mana o ō rātou iwi, mā
ā rātou mahi whakapai ake i te rerenga parukore, i te mātauranga,
i ngā mahi ōhanga. I ngā tau mutunga o te tekau tau mai i te 1920
ka puāwai te whakairo, te whaikōrero me ērā atu toi Māori. Ko
ētahi o ngā Māori kīhai i rata ki tēnei whakatairanga ake i te
noho hei iwi motuhake i uru atu ki roto i te kuhunga Rātana, he
hāhi i te tīmatanga i huri hei kuhunga tōrangapū i te hipa o te
wā.
Ahakoa kīhai ngā tāne Māori i māperetia i te Pakanga Tuatahi
me te Pakanga Tuarua o te Ao, he maha ngā tūao i whawhai i roto
i aua pakanga e rua me te nui o ngā tohu toa i whakawhiwhia ki
a rātou. Nā tēnei mahi a rātou i āhua whakaoratia anō te hautū
toa, i kaha atu hoki tō rātou mōhio ki tō rātou tuakiri, ki ō
rātou āhuatanga tuku iho. I neke atu te maha o rātou kīhai i whai
wāhi atu ki te mahi hōia ki ngā tāone, ki reira mahi ai i roto
i ngā “ahumahi waiwai” hei tautoko i ngā ope taua e whawhai ana
i tāwāhi. Koinei te tīmatanga o te heke o ngā Māori ki ngā tāone.
I te tau 1936 11% noa iho o ngā Māori e noho ana i roto i ngā
tāone, engari i te mutunga o te rautau 20 neke atu i te 90% o
ngā Māori e noho ana i ngā tāone.
Nā te noho tata o te Māori ki te Pākehā i roto i ngā tāone,
ka piki ake ngā mānukanuka ā-iwi. Kua whakapau kaha ngā kaingārahu
Māori ki te whakahou, ki te whakarei rānei i ngā hanganga tōrangapū
ā-iwi mā ētahi hanganga hou ka tū hei māngai mō ngā iwi Māori
katoa. I taua wā anō kua ora ake ngā mahi ahurea a te Māori. Kei
te taukumekume tonutia ngā kerēme Māori mō ngā whenua i murua
hētia i te rautau 19. Mai i te tau 1980 e tirohia ana e te Taraipiunara
o Waitangi, he umanga kāwanatanga i whakatūria hei whakatau i
ngā kerēme i runga anō i te Tiriti o Waitangi, ngā whakamau a
te Māori. I te tau 1995 ka tāpae te Kuini o Ingarangi i tana whakapāha
ōkawa ki ngā iwi Māori, me te kī taurangi ka puta he paremata
ki a rātou, mō “ngā tāngata i mate me te aneatanga ki ngā rawa
me te noho pāpori a te Māori”.
I ēnei rā e mau tonu ana te nuinga o ngā Māori noho taiwhenua
ki ā rātou tikanga Māori. I ngā tāone, he nui ngā Māori e noho
ana ki ngā tūranga ngaio pēnei i te rata, i te tākuta, i te tangata
pakihi, i te ngira tuitui, me te kaimahi kāwanatanga. Ahakoa tēnei
kei te kaha raru tonu te iwi Māori i te kore mahi, te mau herehere,
te wara waipiro, te wara whakapōauau me te whakarekereke. He nui
ngā ara e whāia ana hei whakakore i aua raruraru. Ko te tono a
ētahi Māori, kia nui atu te aro ake ki ngā rerekētanga ā-ahurea
i roto i te pūnaha ture me te pūnaha mātauranga. He kaupapa tuku
ratonga pāpori tā tēnā iwi, tā tēnā iwi. Kua puta mai hoki ngā
whare hapori i ngā tāone mō ērā Māori noho tāone kāore ō rātou
pānga ki tētahi iwi.
|
|
|